زخم بستر چیست؟ راهنمای کامل مراحل، درمان و مراقبت از زخم بستر

زخم بستر یا زخم فشاری (Pressure Injury) نوعی آسیب پوست و بافت‌های زیرین است که معمولاً در اثر فشار طولانی‌مدت یا فشار همراه با نیروهای برشی ایجاد می‌شود. این آسیب بیشتر در قسمت‌هایی از بدن دیده می‌شود که استخوان به سطح پوست نزدیک‌تر است؛ مانند پاشنه پا، دنبالچه، باسن و قوزک پا.

افرادی که به دلیل بیماری، سالمندی، آسیب نخاعی یا شرایط دیگر مدت زیادی در تخت یا روی صندلی می‌مانند، بیشتر در معرض ایجاد زخم فشاری قرار دارند.

زخم بستر می‌تواند از تغییرات اولیه پوست شروع شود و در موارد شدید به بافت‌های عمیق‌تر برسد. به همین دلیل، تشخیص زودهنگام، کاهش فشار و مراقبت صحیح از پوست و زخم اهمیت زیادی دارد.

 زخم بستر چگونه ایجاد می‌شود؟

وقتی بخشی از بدن برای مدت طولانی تحت فشار قرار می‌گیرد، خون‌رسانی به بافت می‌تواند مختل شود. ادامه این وضعیت احتمال آسیب بافت را افزایش می‌دهد.

فشار تنها عامل مؤثر نیست. نیروهای برشی، اصطکاک، رطوبت پوست، کاهش تحرک، وضعیت تغذیه و برخی مشکلات مربوط به گردش خون و حس نیز می‌توانند در ایجاد یا تشدید آسیب فشاری نقش داشته باشند.

برای مثال، بیماری که نمی‌تواند به‌تنهایی وضعیت خود را در تخت تغییر دهد ممکن است برای مدت طولانی روی ناحیه دنبالچه یا پاشنه فشار داشته باشد.

زخم بستر بیشتر در چه قسمت‌هایی ایجاد می‌شود؟

محل ایجاد زخم به وضعیت قرارگیری بدن بستگی دارد. نواحی روی برجستگی‌های استخوانی بیشتر در معرض فشار هستند.

از جمله:

• پاشنه پا
•  دنبالچه و ناحیه خاجی
• باسن
•  آرنج
•  قوزک پا
• پشت سر
•  شانه‌ها
•  برخی نواحی اطراف زانو و لگن

پاشنه یکی از محل‌های شایع آسیب فشاری است و توجه ویژه به کاهش فشار روی این ناحیه اهمیت دارد.

چه افرادی بیشتر در معرض زخم بستر هستند؟

هر فردی که توانایی تغییر وضعیت بدن او کاهش پیدا کرده باشد می‌تواند در معرض خطر قرار بگیرد، اما احتمال ایجاد زخم فشاری در بعضی افراد بیشتر است.

از عوامل خطر مهم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کاهش تحرک
•  اختلال حس
•  سن بالا
•  مشکلات خون‌رسانی
•  وضعیت نامناسب تغذیه
•  بی‌اختیاری
•  قرار گرفتن طولانی‌مدت پوست در معرض رطوبت

بنابراین سالمندان بستری، افراد دارای محدودیت حرکتی و افرادی که مدت طولانی روی ویلچر می‌نشینند، نیازمند مراقبت و بررسی بیشتری از پوست هستند.

مراحل زخم بستر چیست؟

یکی از موضوعات مهم در ارزیابی زخم فشاری، تعیین شدت و عمق آسیب است.

سیستم رایج طبقه‌بندی، آسیب فشاری را به مراحل ۱ تا ۴ تقسیم می‌کند. همچنین وضعیت‌هایی مانند آسیب فشاری غیرقابل‌مرحله‌بندی و آسیب بافت عمقی نیز وجود دارند.

نکته مهم این است که این اعداد الزاماً به این معنا نیستند که هر زخم ابتدا مرحله ۱ است و سپس به ترتیب به مراحل ۲، ۳ و ۴ می‌رود. گاهی آسیب عمیق از ابتدا قابل مشاهده است.

زخم بستر مرحله ۱

در مرحله اول، پوست هنوز باز نشده است؛ اما ممکن است در ناحیه تحت فشار تغییر رنگ پایدار مشاهده شود که با فشار معمول سفید نمی‌شود.

در بعضی افراد، به‌ویژه در پوست‌های تیره‌تر، تغییر رنگ ممکن است به‌وضوح قرمزی پوست روشن نباشد. تغییر دما، سفتی یا نرمی بافت و حساسیت نیز می‌تواند اهمیت داشته باشد.

این مرحله یک هشدار مهم است و کاهش فشار روی ناحیه باید جدی گرفته شود.

برای افرادی که در معرض خطر هستند، آشنایی با روش‌های پیشگیری از زخم بستر اهمیت زیادی دارد.

 زخم بستر مرحله ۲

در مرحله دوم، بخشی از ضخامت پوست از بین رفته است. زخم معمولاً سطحی است و ممکن است ظاهری صورتی یا قرمز داشته باشد یا به شکل تاول دیده شود.

در این مرحله بافت چربی و ساختارهای عمیق‌تر در معرض دید نیستند.

مراقبت صحیح از زخم، جلوگیری از ادامه فشار و انتخاب روش مناسب پوشاندن زخم اهمیت دارد.

برای اطلاعات بیشتر می‌توانید راهنمای درمان و مراقبت از زخم بستر درجه ۲را مطالعه کنید.

زخم بستر مرحله ۳

در مرحله سوم، آسیب تمام ضخامت پوست را درگیر کرده و بافت چربی زیرپوستی ممکن است قابل مشاهده باشد؛ اما عضله، تاندون یا استخوان در معرض دید قرار ندارد.

عمق ظاهری این نوع زخم می‌تواند بسته به محل آناتومیک متفاوت باشد.

زخم مرحله ۳ باید توسط فرد دارای صلاحیت پزشکی ارزیابی شود تا وضعیت بافت، میزان ترشح، احتمال عفونت و روش مناسب مراقبت از زخم مشخص شود.

زخم بستر مرحله ۴

مرحله چهار شدیدترین مرحله در طبقه‌بندی عددی زخم فشاری است.

در این مرحله از بین رفتن کامل ضخامت پوست و بافت وجود دارد و ممکن است ساختارهای عمقی مانند عضله، تاندون یا استخوان در معرض دید قرار بگیرند.

این نوع زخم می‌تواند با عوارض جدی همراه باشد و نیازمند ارزیابی و درمان تخصصی است.

درمان خانگی خودسرانه زخم‌های عمیق توصیه نمی‌شود.

زخم بستر غیرقابل مرحله‌بندی چیست؟

گاهی سطح زخم توسط بافت مرده، اسلاف (Slough) یا اسکار خشک (Eschar) پوشیده شده و عمق واقعی آسیب قابل مشاهده نیست.

در چنین شرایطی تا زمانی که میزان واقعی آسیب مشخص نشود، نمی‌توان مرحله دقیق زخم را تعیین کرد.

برداشتن بافت مرده یا دبریدمان نیز کاری نیست که بدون ارزیابی تخصصی در منزل انجام شود.

برای آشنایی بیشتر با این موضوع می‌توانید مطلب بافت نکروزه زخم چیست؟ را مطالعه کنید.

آسیب فشاری بافت عمقی چیست؟

نوع دیگری از آسیب فشاری می‌تواند در بافت‌های عمیق‌تر ایجاد شود. در این وضعیت ممکن است تغییر رنگ پایدار قرمز تیره، ارغوانی یا خرمایی دیده شود و گاهی پوست هنوز کاملاً باز نشده باشد.

ظاهر سطح پوست همیشه نشان‌دهنده میزان واقعی آسیب زیر آن نیست؛ بنابراین تغییرات مشکوک در فرد پرخطر باید جدی گرفته شود.

علائم زخم بستر چیست؟

علائم با توجه به شدت آسیب متفاوت‌اند، اما مواردی مانند تغییر رنگ پوست، تغییر دمای موضع، تغییر قوام بافت، درد یا حساسیت، باز شدن پوست، ترشح و آسیب بافتی ممکن است مشاهده شوند.

در زخم‌های شدیدتر ممکن است بافت‌های عمقی نیز درگیر شوند.

چه علائمی می‌توانند نگران‌کننده باشند؟

وجود ترشح چرکی، بوی غیرعادی همراه با بدتر شدن زخم، افزایش قرمزی یا تورم اطراف زخم، افزایش درد یا علائم عمومی بیماری مانند تب باید جدی گرفته شود.

در صورت شک به عفونت یا بدتر شدن سریع زخم، ارزیابی پزشکی ضروری است.

برای آشنایی بیشتر می‌توانید درباره علائم عفونت زخم مطالعه کنید.

 درمان زخم بستر چگونه انجام می‌شود؟

درمان زخم بستر یک نسخه ثابت برای همه بیماران ندارد.

مرحله و عمق زخم، میزان ترشح، وضعیت بافت، وجود یا عدم وجود عفونت، وضعیت عمومی بیمار، تغذیه، خون‌رسانی و بیماری‌های زمینه‌ای همگی می‌توانند در تصمیم‌گیری درمانی مؤثر باشند.

به‌طور کلی مدیریت زخم فشاری می‌تواند شامل کاهش فشار، مراقبت و تمیز کردن زخم، انتخاب پانسمان مناسب، مدیریت بافت مرده و توجه به وضعیت تغذیه بیمار باشد.

 ۱. کاهش فشار روی محل زخم

یکی از پایه‌های اصلی مدیریت زخم بستر، کاهش فشاری است که باعث ایجاد یا تشدید آسیب شده است.

تغییر وضعیت بدن و استفاده مناسب از سطوح حمایتی و تجهیزات کاهش یا توزیع فشار می‌تواند بخشی از برنامه مراقبت باشد.

برنامه تغییر وضعیت باید بر اساس شرایط فرد، پوست، سطح حمایتی و ارزیابی بالینی تنظیم شود؛ بنابراین تعیین یک فاصله زمانی ثابت برای همه افراد صحیح نیست.

 ۲. ارزیابی و تمیز کردن زخم

نوع مراقبت و تمیز کردن زخم به وضعیت آن بستگی دارد.

در زخم باز، محلول سالین یکی از گزینه‌هایی است که در مراقبت از زخم استفاده می‌شود. انتخاب محلول و روش شست‌وشو باید متناسب با وضعیت زخم باشد.

برای اطلاعات بیشتر، راهنمای زخم را با چه چیزی بشوییم؟ می‌تواند مفید باشد.

 ۳. انتخاب پانسمان مناسب

یک اشتباه رایج این است که تصور کنیم یک نوع پانسمان برای تمام زخم‌های بستر مناسب است.

انتخاب پانسمان می‌تواند به عواملی مانند موارد زیر بستگی داشته باشد:

• مرحله و عمق زخم
• میزان ترشح
• وضعیت پوست اطراف
• وضعیت بستر زخم
• وجود بافت مرده
• علائم عفونت
• محل زخم

انواع مختلفی از محصولات مراقبت از زخم مانند فوم‌ها، آلژینات‌ها، هیدروژل‌ها، هیدروکلوئیدها، هیدروفایبرها و برخی پانسمان‌های دارای مواد ضدمیکروبی وجود دارند؛ اما انتخاب بین آنها باید بر اساس مشخصات زخم انجام شود، نه صرفاً نام محصول.

اگر می‌خواهید با انواع گزینه‌ها آشنا شوید، راهنمای بهترین پانسمان برای زخم بستر و بخش انواع پانسمان‌های نوین زخم در الو طب را ببینید.

 ۴. مدیریت بافت مرده

وجود بافت مرده می‌تواند روند مراقبت و ارزیابی زخم را پیچیده کند.

در برخی زخم‌ها ممکن است دبریدمان یا حذف بافت آسیب‌دیده لازم باشد. نوع و ضرورت دبریدمان باید توسط متخصص تعیین شود.

به‌خصوص در مورد اسکار خشک و پایدار در برخی نواحی، اقدام خودسرانه برای کندن یا بریدن بافت می‌تواند خطرناک باشد.

 ۵. توجه به تغذیه

وضعیت تغذیه یکی از عوامل مهم در روند ترمیم زخم است.

ارزیابی دریافت کافی انرژی، پروتئین، مایعات و مواد مغذی در افراد دچار سوءتغذیه یا در معرض آن اهمیت دارد.

در بیماران دارای زخم‌های جدی یا مشکلات تغذیه‌ای، ارزیابی توسط پزشک یا متخصص تغذیه می‌تواند لازم باشد.

 آیا زخم بستر در منزل درمان می‌شود؟

پاسخ به مرحله و وضعیت زخم و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد.

مراقبت از پوست و اجرای اقدامات پیشگیرانه ممکن است در منزل انجام شود، اما زخم‌های باز، عمیق، نکروزه، مشکوک به عفونت یا زخم‌هایی که بهبود پیدا نمی‌کنند نیاز به ارزیابی حرفه‌ای دارند.

زخم‌های مرحله ۳ و ۴ را نباید صرفاً با خرید یک پانسمان و درمان خودسرانه مدیریت کرد.

برای اطلاعات تکمیلی می‌توانید راهنمای درمان زخم بستر در منزل را مطالعه کنید.

 چگونه از زخم بستر پیشگیری کنیم؟

پیشگیری، به‌ویژه در افراد پرخطر، اهمیت زیادی دارد.

برنامه پیشگیری می‌تواند شامل ارزیابی منظم پوست، تغییر وضعیت متناسب با شرایط فرد، کاهش فشار از روی نواحی حساس، مدیریت رطوبت پوست، توجه به تغذیه و استفاده صحیح از سطوح حمایتی باشد.

 پوست را مرتب بررسی کنید

در فرد کم‌تحرک، نواحی پرخطر مانند پاشنه و ناحیه خاجی باید مرتب از نظر تغییر رنگ، دما، قوام بافت یا آسیب بررسی شوند.

 فشار را کاهش دهید

فردی که نمی‌تواند وضعیت خود را تغییر دهد ممکن است به کمک مراقب و برنامه تغییر وضعیت نیاز داشته باشد.

تشک و سطوح توزیع‌کننده فشار نیز می‌توانند بخشی از برنامه پیشگیری باشند؛ اما جایگزین کامل ارزیابی و تغییر وضعیت نیستند.

 از پاشنه‌ها مراقبت کنید

پاشنه از نقاط شایع آسیب فشاری است. در افراد پرخطر ممکن است راهکارهای مخصوص کاهش فشار از پاشنه لازم باشد.

 زخم بستر چه زمانی خطرناک است؟

در موارد زیر ارزیابی سریع توسط پزشک یا متخصص زخم اهمیت دارد:

• زخم عمیق است.
• عضله، تاندون یا استخوان دیده می‌شود.
• بافت سیاه یا نکروزه وجود دارد.
• ترشح چرکی یا علائم مشکوک به عفونت وجود دارد.
• قرمزی یا تورم اطراف زخم رو به گسترش است.
• بیمار تب یا علائم عمومی بیماری دارد.
• درد یا وضعیت زخم به‌سرعت بدتر می‌شود.
• زخم با مراقبت مناسب روند بهبودی نشان نمی‌دهد.
• بیمار دیابت، اختلال گردش خون یا شرایط زمینه‌ای مهم دارد.

 سوالات متداول درباره زخم بستر

 زخم بستر چیست؟

زخم بستر یا آسیب فشاری، آسیب موضعی پوست و/یا بافت زیرین است که معمولاً در اثر فشار یا فشار همراه با نیروهای برشی ایجاد می‌شود و اغلب روی برجستگی‌های استخوانی دیده می‌شود.

 زخم بستر چند مرحله دارد؟

طبقه‌بندی رایج شامل مراحل ۱ تا ۴ است. علاوه بر آنها، آسیب فشاری غیرقابل‌مرحله‌بندی و آسیب بافت عمقی نیز تعریف شده‌اند.

 آیا زخم بستر مرحله ۱ زخم باز است؟

خیر. در مرحله ۱ پوست هنوز سالم است، اما تغییراتی مانند تغییر رنگ پایدار و سایر تغییرات بافتی می‌تواند وجود داشته باشد.

 بهترین پانسمان برای زخم بستر چیست؟

یک پانسمان واحد را نمی‌توان برای تمام زخم‌های بستر بهترین دانست. انتخاب پانسمان به مرحله، عمق، ترشح، وضعیت بافت، پوست اطراف و احتمال عفونت وابسته است.

 آیا زخم بستر قابل درمان است؟

بسیاری از آسیب‌های فشاری قابل مدیریت و بهبود هستند، اما روند درمان به شدت زخم، شرایط بیمار و رفع عوامل ایجادکننده فشار بستگی دارد. زخم‌های عمیق‌تر معمولاً به مراقبت تخصصی بیشتری نیاز دارند.

 آیا زخم بستر عفونی خطرناک است؟

عفونت می‌تواند یکی از عوارض جدی زخم فشاری باشد. وجود علائم مشکوک به عفونت باید توسط پزشک یا متخصص زخم ارزیابی شود.

 جمع‌بندی

زخم بستر فقط یک آسیب سطحی پوست نیست. این مشکل در اثر فشار و عوامل مکانیکی مرتبط ایجاد می‌شود و می‌تواند از تغییرات اولیه پوست تا آسیب عمیق بافت پیشرفت کند.

سه اصل مهم در مدیریت آن عبارت‌اند از کاهش فشار، ارزیابی صحیح زخم و مراقبت متناسب با وضعیت آن.

برای آشنایی با محصولات مورد استفاده در مراقبت از زخم می‌توانید انواع پانسمان‌های نوین زخم در الو طب را مشاهده کنید. انتخاب پانسمان برای زخم‌های عمیق، عفونی، نکروزه یا پیچیده بهتر است پس از ارزیابی پزشک یا متخصص زخم انجام شود.

این مطلب برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین تشخیص و برنامه درمانی پزشک یا متخصص زخم نیست.