مراحل زخم بستر؛ درجه ۱ تا ۴ چه تفاوتی دارند؟

مراحل زخم بستر نشان می‌دهند آسیب ناشی از فشار تا چه اندازه پوست و بافت‌های زیر آن را درگیر کرده است. در طبقه‌بندی رایج، زخم فشاری به مراحل ۱، ۲، ۳ و ۴ تقسیم می‌شود. علاوه بر این چهار مرحله، «آسیب فشاری غیرقابل مرحله‌بندی» و «آسیب فشاری بافت عمقی» نیز وجود دارند.

به‌طور خلاصه، در مرحله ۱ پوست هنوز باز نشده است، در مرحله ۲ بخشی از ضخامت پوست از بین می‌رود و در مراحل ۳ و ۴ آسیب به بافت‌های عمیق‌تر گسترش پیدا می‌کند.

شناخت مرحله زخم اهمیت زیادی دارد، زیرا عمق آسیب، وضعیت بافت، میزان ترشح و سایر ویژگی‌های زخم در تصمیم‌گیری برای مراقبت و درمان آن مؤثر هستند.

اگر ابتدا می‌خواهید با علت، علائم و اصول کلی این عارضه آشنا شوید، راهنمای زخم بستر چیست؟ را مطالعه کنید.

 جدول تفاوت مراحل زخم بستر

برای درک سریع‌تر تفاوت درجات زخم بستر، مشخصات کلی آنها را در جدول زیر ببینید:

| مرحله زخم بستر | وضعیت کلی پوست و بافت | شدت آسیب |
| ————– | ——————————————————————— | ————— |
| مرحله ۱ | پوست سالم است اما تغییر رنگ پایدار وجود دارد | آسیب اولیه |
| مرحله ۲ | از دست رفتن بخشی از ضخامت پوست | آسیب سطحی‌تر |
| مرحله ۳ | از بین رفتن تمام ضخامت پوست و درگیری بافت زیرپوستی | آسیب عمیق |
| مرحله ۴ | از بین رفتن کامل ضخامت پوست و بافت با امکان نمایان شدن ساختارهای عمقی | آسیب بسیار عمیق |

این جدول برای درک کلی مراحل است و تشخیص مرحله زخم باید بر اساس ارزیابی بالینی انجام شود.

 زخم بستر مرحله ۱ چیست؟

در زخم بستر مرحله ۱ پوست هنوز سالم است و زخم باز وجود ندارد؛ اما در ناحیه تحت فشار تغییراتی دیده می‌شود.

یکی از مشخصه‌های مهم این مرحله، تغییر رنگ پایدار پوست است که با فشار معمول سفید نمی‌شود.

در پوست‌های تیره‌تر ممکن است تغییر رنگ به شکل قرمزی واضح دیده نشود. تغییر دمای پوست، سفتی یا نرمی بافت و حساسیت نیز می‌توانند در ارزیابی اهمیت داشته باشند.

 زخم بستر درجه ۱ چه شکلی است؟

به‌طور کلی ممکن است موارد زیر مشاهده شوند:

• پوست هنوز باز نشده است.
•  تغییر رنگ پایدار وجود دارد.
•  ناحیه ممکن است نسبت به اطراف متفاوت احساس شود.
•  تغییر دما یا قوام بافت ممکن است وجود داشته باشد.
•  فرد ممکن است احساس درد یا حساسیت داشته باشد.

نکته مهم این است که مرحله ۱ را نباید بی‌اهمیت تلقی کرد. شناسایی زودهنگام آسیب و کاهش فشار می‌تواند از تشدید آن جلوگیری کند.

 زخم بستر مرحله ۲ چیست؟

در زخم بستر مرحله ۲ بخشی از ضخامت پوست از بین رفته است.

بستر زخم ممکن است صورتی یا قرمز و مرطوب دیده شود و در بعضی موارد آسیب می‌تواند به شکل تاول سالم یا بازشده ظاهر شود.

در این مرحله بافت چربی و ساختارهای عمقی‌تر مانند عضله، تاندون و استخوان در معرض دید قرار ندارند.

 تفاوت مرحله ۱ و ۲ زخم بستر چیست؟

تفاوت اصلی را می‌توان بسیار ساده توضیح داد:

در مرحله ۱ پوست هنوز باز نشده است، اما در مرحله ۲ بخشی از ضخامت پوست از بین رفته است.

بنابراین مشاهده یک ناحیه قرمز یا تغییررنگ‌یافته روی پوست لزوماً به معنی مرحله ۲ نیست.

همچنین همه آسیب‌های سطحی پوست را نباید زخم فشاری مرحله ۲ در نظر گرفت؛ آسیب ناشی از رطوبت، چسب‌های پزشکی، پارگی پوست و بعضی مشکلات پوستی می‌توانند ظاهر متفاوتی داشته باشند و نیازمند تشخیص صحیح هستند.

 زخم بستر مرحله ۳ چیست؟

در زخم بستر مرحله ۳ تمام ضخامت پوست از بین رفته و بافت چربی زیرپوستی ممکن است قابل مشاهده باشد.

در این مرحله ممکن است بافت گرانولاسیون و تغییراتی در لبه‌های زخم دیده شوند و بسته به محل زخم، حفره یا تونل نیز ممکن است وجود داشته باشد.

با این حال در مرحله ۳، ساختارهایی مانند فاشیا، عضله، تاندون، غضروف یا استخوان در معرض دید نیستند.

عمق زخم مرحله ۳ در تمام قسمت‌های بدن یکسان نیست؛ زیرا ضخامت بافت زیرپوستی در نقاط مختلف بدن متفاوت است.

 آیا زخم بستر درجه ۳ خطرناک است؟

مرحله ۳ نشان‌دهنده آسیب عمیق‌تر بافت است و باید جدی گرفته شود.

در این مرحله ارزیابی مواردی مانند:

• عمق و اندازه زخم
•  میزان ترشح
•  وضعیت بستر زخم
•  پوست اطراف
•  وجود بافت مرده
•  وجود تونل یا حفره
•  علائم احتمالی عفونت

اهمیت زیادی دارد.

انتخاب خودسرانه یک کرم یا پانسمان بدون ارزیابی کامل زخم برای چنین آسیبی مناسب نیست.

 زخم بستر مرحله ۴ چیست؟

زخم بستر مرحله ۴ آسیب بسیار عمیقی است که در آن تمام ضخامت پوست و بافت از بین رفته است.

در این مرحله ممکن است ساختارهای عمقی مانند فاشیا، عضله، تاندون، غضروف یا استخوان مستقیماً قابل مشاهده یا لمس باشند.

وجود حفره و تونل نیز ممکن است مشاهده شود.

مرحله ۴ می‌تواند با عوارض جدی همراه باشد و نیازمند ارزیابی و مدیریت تخصصی است.

 تفاوت زخم بستر درجه ۳ و ۴ چیست؟

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌ها میزان درگیری ساختارهای عمقی است.

در مرحله ۳، آسیب تمام ضخامت پوست وجود دارد و چربی زیرپوستی ممکن است دیده شود، اما ساختارهای عمقی مانند عضله، تاندون و استخوان نمایان نیستند.

در مرحله ۴، آسیب عمیق‌تر شده و ممکن است ساختارهایی مانند عضله، تاندون یا استخوان نمایان یا مستقیماً قابل لمس باشند.

 آیا مرحله ۴ آخرین مرحله زخم بستر است؟

مرحله ۴ شدیدترین مرحله در طبقه‌بندی عددی ۱ تا ۴ است؛ اما دو وضعیت مهم دیگر نیز وجود دارند که نباید آنها را «مرحله ۵» و «مرحله ۶» نامید:

• آسیب فشاری غیرقابل مرحله‌بندی
•  آسیب فشاری بافت عمقی

بنابراین اصطلاحاتی مانند زخم بستر درجه ۵ یا درجه ۶ بخشی از سیستم رایج مرحله‌بندی ۱ تا ۴ نیستند.

 زخم بستر غیرقابل مرحله‌بندی چیست؟

گاهی تمام ضخامت پوست و بافت آسیب دیده، اما سطح زخم به وسیله اسلاف (Slough) یا اسکار خشک (Eschar) پوشیده شده است.

در این وضعیت عمق واقعی آسیب قابل مشاهده نیست؛ بنابراین تا زمانی که میزان آسیب مشخص نشود نمی‌توان آن را دقیقاً مرحله ۳ یا ۴ طبقه‌بندی کرد.

به این وضعیت آسیب فشاری غیرقابل مرحله‌بندی (Unstageable Pressure Injury) گفته می‌شود.

نکته مهم: اقدام خودسرانه برای کندن یا بریدن بافت مرده در منزل می‌تواند خطرناک باشد.

 آسیب فشاری بافت عمقی چیست؟

آسیب فشاری بافت عمقی (Deep Tissue Pressure Injury) وضعیت دیگری است که با مراحل ۱ تا ۴ تفاوت دارد.

ممکن است پوست سالم یا آسیب‌دیده باشد و تغییر رنگ پایدار قرمز تیره، خرمایی یا ارغوانی مشاهده شود.

در بعضی موارد ظاهر سطح پوست نمی‌تواند شدت واقعی آسیب زیر آن را نشان دهد و وضعیت زخم ممکن است طی زمان تغییر کند.

به همین دلیل این نوع آسیب نیز نیازمند ارزیابی تخصصی است.

 آیا زخم بستر همیشه از مرحله ۱ به مرحله ۴ می‌رسد؟

خیر.

یکی از تصورات اشتباه این است که همه زخم‌های بستر الزاماً از مرحله ۱ شروع می‌شوند و به ترتیب به مرحله ۲، ۳ و سپس ۴ می‌رسند.

ممکن است آسیب عمیق بافتی وجود داشته باشد که شدت واقعی آن در ابتدا از ظاهر پوست مشخص نباشد.

از طرف دیگر، با مراقبت مناسب و کاهش فشار، یک آسیب اولیه الزاماً به مرحله بالاتر پیشرفت نمی‌کند.

بنابراین شماره مراحل بیشتر برای توصیف عمق و شدت آسیب قابل ارزیابی استفاده می‌شود.

 آیا هنگام خوب شدن زخم، مرحله آن برعکس می‌شود؟

خیر. اگر یک زخم مرحله ۴ در حال ترمیم باشد، آن را مرحله ۳، سپس مرحله ۲ و مرحله ۱ نمی‌نامیم.

به عبارت دیگر، مرحله‌بندی به صورت معکوس انجام نمی‌شود.

در چنین شرایطی وضعیت زخم و روند ترمیم آن توصیف و ثبت می‌شود.

 نوع پانسمان در مراحل مختلف زخم بستر چگونه انتخاب می‌شود؟

صرف دانستن شماره مرحله برای انتخاب پانسمان کافی نیست.

برای انتخاب پانسمان باید عوامل دیگری مانند میزان ترشح، وضعیت بستر زخم، پوست اطراف، وجود بافت مرده، محل زخم و احتمال عفونت نیز بررسی شوند.

برای مثال ممکن است دو بیمار هر دو زخم مرحله ۳ داشته باشند، اما میزان ترشح و وضعیت بافت آنها متفاوت باشد و در نتیجه نیاز به مدیریت متفاوتی داشته باشند.

برای توضیح کامل این موضوع،بهترین پانسمان برای زخم بستر چیست؟  مقاله را مطالعه کنید.

 در هر مرحله از زخم بستر چه کاری مهم است؟

صرف‌نظر از مرحله زخم، کاهش یا توزیع مناسب فشار روی ناحیه آسیب‌دیده یکی از اصول مهم مدیریت زخم فشاری است.

بسته به شرایط بیمار، برنامه مراقبت ممکن است شامل مواردی مانند:

• ارزیابی کامل زخم
•  کاهش فشار
•  تغییر وضعیت مناسب بیمار
•  استفاده از سطح حمایتی
• مناسب مراقبت از پوست
•  مدیریت رطوبت و ترشحات
•  ارزیابی وضعیت تغذیه
•  انتخاب پانسمان متناسب با وضعیت زخم
•  بررسی علائم عفونت

باشد.

در مراحل عمیق‌تر، درمان نباید صرفاً به تعویض پانسمان در منزل محدود شود.

 چه زمانی زخم بستر نیاز به مراجعه پزشکی دارد؟

زخم‌های عمیق و زخم‌هایی که به‌سرعت بدتر می‌شوند باید جدی گرفته شوند.

به‌خصوص در موارد زیر ارزیابی تخصصی اهمیت دارد:

• زخم مرحله ۳ یا ۴ است.
•  عمق زخم زیاد است.
•  بافت سیاه یا نکروزه وجود دارد.
•  عضله، تاندون یا استخوان دیده می‌شود.
•  ترشح چرکی مشاهده می‌شود.
•  قرمزی یا تورم اطراف زخم افزایش پیدا کرده است.
•  درد رو به افزایش است.
•  بیمار تب یا علائم عمومی بیماری دارد.
•  زخم روند بهبودی مناسبی ندارد.
•  بیمار مبتلا به دیابت یا اختلال مهم گردش خون است.

 سوالات متداول درباره مراحل زخم بستر

 زخم بستر چند مرحله دارد؟

سیستم رایج مرحله‌بندی شامل مراحل ۱، ۲، ۳ و ۴ است. علاوه بر آنها، آسیب فشاری غیرقابل مرحله‌بندی و آسیب فشاری بافت عمقی نیز وجود دارند.

 زخم بستر درجه ۱ چگونه است؟

در مرحله ۱ پوست هنوز سالم است اما تغییر رنگ پایدار و برخی تغییرات دیگر در بافت ممکن است دیده شوند.

 تفاوت زخم بستر درجه ۱ و ۲ چیست؟

در مرحله ۱ پوست باز نشده است. در مرحله ۲ بخشی از ضخامت پوست از بین رفته و یک آسیب سطحی یا تاول ممکن است دیده شود.

تفاوت زخم بستر درجه ۳ و ۴ چیست؟

در مرحله ۳ تمام ضخامت پوست از بین رفته و بافت چربی ممکن است دیده شود، اما ساختارهای عمقی مانند عضله، تاندون و استخوان نمایان نیستند. در مرحله ۴ آسیب عمیق‌تر است و ممکن است این ساختارها قابل مشاهده یا لمس باشند.

 خطرناک‌ترین مرحله زخم بستر کدام است؟

مرحله ۴ شدیدترین مرحله در طبقه‌بندی عددی است و می‌تواند با آسیب عمیق بافت و عوارض جدی همراه باشد.

 آیا زخم بستر درجه ۵ وجود دارد؟

در سیستم رایج مرحله‌بندی زخم فشاری، مراحل عددی از ۱ تا ۴ هستند. آسیب غیرقابل مرحله‌بندی و آسیب بافت عمقی نیز دسته‌های جداگانه محسوب می‌شوند و مرحله ۵ یا ۶ نیستند.

 جمع‌بندی تفاوت درجات زخم بستر

تفاوت اصلی مراحل زخم بستر در عمق و میزان آسیب بافت است.

در مرحله ۱ پوست هنوز سالم است. در مرحله ۲ بخشی از ضخامت پوست از بین می‌رود. مرحله ۳ با از بین رفتن تمام ضخامت پوست و نمایان شدن بافت زیرپوستی همراه است و در مرحله ۴ آسیب می‌تواند به ساختارهای بسیار عمیق‌تر برسد.

تشخیص صحیح مرحله زخم برای ارزیابی وضعیت بیمار اهمیت دارد، اما شماره مرحله به‌تنهایی برای انتخاب روش درمان یا پانسمان کافی نیست.

اگر می‌خواهید با انتخاب پانسمان بر اساس شرایط زخم آشنا شوید، راهنمای بهترین پانسمان برای زخم بستر را مطالعه کنید.

این مطلب برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا برنامه درمانی پزشک یا متخصص زخم نیست.