هیچ محصولی در سبد خرید نیست.
پیشگیری از زخم بستر در سالمندان و بیماران کمتحرک
سالمندان، بیماران بستری و افرادی که توانایی حرکت یا تغییر وضعیت بدن خود را ندارند، ممکن است برای مدت طولانی در یک وضعیت باقی بمانند. در چنین شرایطی، فشار طولانیمدت بر بعضی نقاط بدن میتواند احتمال آسیب فشاری به پوست و بافتهای زیرین را افزایش دهد.
پیشگیری از زخم بستر فقط به خرید تشک مخصوص یا تغییر وضعیت بیمار محدود نمیشود. بررسی منظم پوست، کاهش و توزیع فشار، مدیریت رطوبت، جابهجایی صحیح، توجه به تحرک و بررسی وضعیت تغذیه و سلامت عمومی بیمار باید در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند.
نکته مهم این است که برنامه پیشگیری برای همه افراد یکسان نیست. توانایی حرکت، وضعیت پوست، بیماریهای زمینهای، میزان تحمل فرد، نوع سطح حمایتی و شرایط عمومی بیمار میتوانند برنامه مراقبت را تغییر دهند.
اگر ابتدا میخواهید با علت ایجاد، مراحل و اصول کلی این آسیب آشنا شوید، راهنمای زخم بستر چیست؟ را مطالعه کنید.
چرا سالمندان و بیماران کمتحرک بیشتر در معرض زخم بستر هستند؟
وقتی فرد برای مدت طولانی در تخت، صندلی یا ویلچر در یک وضعیت باقی میماند، فشار واردشده به بافت در نقاط خاص بدن میتواند افزایش پیدا کند.
توانایی محدود برای تغییر وضعیت مستقل نیز باعث میشود فرد نتواند هنگام احساس فشار یا ناراحتی، وزن بدن خود را بهطور مؤثر جابهجا کند.
در کنار فشار، عواملی مانند اصطکاک، نیروهای برشی، رطوبت پوست و وضعیت عمومی فرد نیز میتوانند در ایجاد آسیب پوستی و بافتی نقش داشته باشند.
به همین دلیل، کمتحرکی یکی از موضوعات مهم در ارزیابی خطر زخم بستر است، اما تنها عامل قابل بررسی نیست.
زخم بستر بیشتر در چه قسمتهایی از بدن ایجاد میشود؟
نقاطی که استخوان به سطح پوست نزدیکتر است و هنگام خوابیدن یا نشستن فشار بیشتری تحمل میکنند، اهمیت ویژهای دارند.
بسته به وضعیت بدن، نواحی زیر ممکن است بیشتر در معرض فشار قرار بگیرند:
- پاشنه پا
- ناحیه خاجی و دنبالچه
- لگن و اطراف برجستگیهای استخوانی ران
- قوزک پا
- آرنج
- پشت سر
- شانهها و برخی نقاط تماس دیگر با سطح تخت یا صندلی
محلهای در معرض خطر با وضعیت قرارگیری فرد تغییر میکنند. برای مثال، نقاط تحت فشار در فردی که بیشتر به پشت میخوابد با فردی که مدت زیادی روی صندلی مینشیند یکسان نیست.
۱. تغییر وضعیت بدن؛ یکی از مهمترین اقدامات پیشگیرانه
یکی از اقدامات اصلی برای کاهش فشار طولانیمدت، تغییر وضعیت بدن و توزیع مجدد فشار است.
اما نمیتوان برای تمام سالمندان و بیماران یک فاصله زمانی ثابت و عمومی برای تغییر وضعیت تعیین کرد. میزان تحرک، توانایی فرد برای جابهجایی مستقل، وضعیت پوست و بافت، شرایط بالینی، میزان تحمل و نوع سطح حمایتی مورد استفاده باید در تعیین برنامه تغییر وضعیت در نظر گرفته شوند.
حتی در صورت استفاده از تشک یا سطح حمایتی مناسب، تغییر وضعیت همچنان بخشی از برنامه پیشگیری است.
راهنمای بینالمللی زخم فشاری نیز توصیه میکند برنامه تغییر وضعیت بر اساس ارزیابی فردی تنظیم شود و تأکید میکند که سطح حمایتی نمیتواند بهطور کامل جای تغییر وضعیت را بگیرد.
آیا بیمار حتماً باید هر دو ساعت تغییر وضعیت داده شود؟
قانون «تغییر وضعیت دقیقاً هر دو ساعت برای همه» نباید بدون توجه به شرایط فرد بهعنوان یک دستور ثابت در نظر گرفته شود.
فاصله مناسب میتواند بر اساس وضعیت بیمار و سطح حمایتی متفاوت باشد. در برخی افراد ممکن است تغییر وضعیت بیشتری لازم باشد و در برخی شرایط برنامه دیگری بر اساس ارزیابی بالینی انتخاب شود.
وضعیت پوست بعد از جابهجایی نیز اطلاعات مهمی درباره تحمل بافت نسبت به فشار فراهم میکند. اگر علائم اولیه آسیب دیده شود، برنامه کاهش فشار و تغییر وضعیت باید دوباره ارزیابی شود.
۲. پوست را بهطور منظم بررسی کنید
پیشگیری مؤثر فقط به جابهجایی بیمار محدود نیست. بررسی منظم پوست میتواند به شناسایی تغییرات اولیه کمک کند.
بهویژه نواحی تحت فشار را از نظر تغییر رنگ، قرمزی یا تغییرات غیرمعمول پوست و بافت بررسی کنید.
در پوستهای تیرهتر، تغییرات ناشی از فشار ممکن است همیشه به شکل قرمزی واضح دیده نشوند؛ بنابراین تغییر رنگ نسبت به پوست اطراف، تغییر دما، سفتی یا تغییرات بافت نیز اهمیت دارند.
هدف این است که نشانههای اولیه آسیب قبل از تبدیل شدن به زخم عمیقتر شناسایی شوند.
برای شناخت تفاوت مراحل مختلف، مقاله مراحل زخم بستر را مطالعه کنید.
۳. پوست را تمیز و از رطوبت طولانیمدت محافظت کنید
رطوبت مداوم ناشی از تعریق، بیاختیاری یا سایر عوامل میتواند شرایط پوست را تغییر دهد و تحمل آن را در برابر عوامل مکانیکی کاهش دهد.
پوست باید بهآرامی تمیز و خشک شود و از مالش شدید هنگام شستوشو یا خشک کردن اجتناب شود.
اگر بیمار دچار بیاختیاری است، برنامه مناسب مراقبت از پوست و مدیریت رطوبت اهمیت بیشتری پیدا میکند.
خشک نگه داشتن به معنی خشک و دهیدراته کردن پوست نیست؛ هدف، حفظ وضعیت مناسب پوست و جلوگیری از تماس طولانیمدت آن با رطوبت اضافی است.
۴. از کشیدن بیمار روی تخت خودداری کنید
جابهجایی نامناسب میتواند اصطکاک و نیروهای برشی را افزایش دهد.
به همین دلیل، هنگام جابهجایی فردی که قادر به حرکت مستقل نیست، باید از روشها و تجهیزات مناسب انتقال و جابهجایی متناسب با شرایط فرد استفاده شود.
کشیدن مستقیم بدن بیمار روی ملحفه روش مناسبی برای جابهجایی نیست. همچنین مراقب باشید وضعیت تخت و بدن باعث سر خوردن مداوم بیمار به سمت پایین نشود.
۵. پاشنه پا را فراموش نکنید
پاشنه یکی از نواحی مهم در معرض آسیب فشاری است، بهخصوص در افرادی که مدت زیادی در تخت هستند و توانایی حرکت دادن پاهای خود را ندارند.
برنامه پیشگیری باید وضعیت پاشنهها را نیز در نظر بگیرد و در افراد در معرض خطر، فشار روی این ناحیه به شکل مناسب کاهش داده شود.
پوست پاشنه باید بهطور منظم بررسی شود و نحوه قرارگیری پاها نیز مورد توجه قرار گیرد.
۶. آیا تشک ضد زخم بستر بهتنهایی کافی است؟
خیر. تشک یا سطح حمایتی مناسب میتواند به توزیع مجدد فشار کمک کند، اما جایگزین کامل سایر اقدامات پیشگیرانه نیست.
سطح حمایتی باید با وضعیت فرد، اندازه و وزن بدن، میزان تحرک و سطح خطر متناسب باشد.
همچنین استفاده از تشک مناسب به این معنی نیست که بررسی پوست یا برنامه تغییر وضعیت دیگر ضروری نیست.
راهنمای بینالمللی زخم فشاری استفاده از سطوح حمایتی دارای قابلیت توزیع فشار را برای افراد در معرض خطر مورد توجه قرار میدهد.
۷. نشستن طولانیمدت نیز باید مدیریت شود
پیشگیری فقط برای بیمارانی که در تخت هستند مطرح نیست. افرادی که مدت طولانی روی صندلی یا ویلچر مینشینند نیز ممکن است در نقاط تحملکننده وزن تحت فشار قرار بگیرند.
وضعیت نشستن، توانایی تغییر وزن، مدت نشستن، نوع سطح صندلی و شرایط پوست باید مورد توجه قرار گیرد.
اگر فرد قادر است بهصورت ایمن وزن بدن خود را جابهجا کند، حرکت و تغییر وضعیت متناسب با توانایی او اهمیت دارد. در افرادی که قادر به این کار نیستند، برنامه باید با کمک مراقب و در صورت نیاز متخصص تنظیم شود.
۸. تغذیه و آبرسانی بدن را نادیده نگیرید
وضعیت تغذیه و آبرسانی بخشی از ارزیابی کلی فرد در معرض خطر است.
کاهش اشتها، کاهش وزن ناخواسته، مشکل در خوردن یا بلع، بیماریهای مزمن و سایر مشکلات تغذیهای باید مورد توجه قرار گیرند.
مصرف خودسرانه مکمل یا تعیین مقدار ثابت پروتئین و کالری برای همه سالمندان راهکار مناسبی نیست. اگر احتمال سوءتغذیه وجود دارد، ارزیابی تغذیهای توسط فرد متخصص میتواند به تعیین نیازهای واقعی بیمار کمک کند.
۹. لباس، ملحفه و وسایل اطراف بیمار را بررسی کنید
چینخوردگی ملحفه، لباس نامناسب یا وجود اجسام زیر بدن میتواند فشار موضعی یا ناراحتی ایجاد کند.
تخت و لباس بیمار باید مرتب بررسی شوند و سطح زیر بدن تا حد امکان صاف و بدون اجسام اضافی باشد.
همچنین تجهیزات پزشکی که با پوست تماس دارند باید بررسی شوند، زیرا برخی آسیبهای فشاری ممکن است در محل تماس تجهیزات ایجاد شوند.
۱۰. آیا ماساژ دادن نقاط قرمز از زخم بستر جلوگیری میکند؟
اگر در یک ناحیه تحت فشار تغییر رنگ یا نشانه مشکوک به آسیب فشاری مشاهده شده است، ماساژ شدید آن ناحیه اقدام مناسبی نیست.
بهجای تلاش برای برطرف کردن قرمزی با ماساژ، فشار روی ناحیه باید کاهش پیدا کند و وضعیت پوست و بافت ارزیابی شود.
اگر پوست قرمز شد چه کار کنیم؟
قرمزی یا تغییر رنگ پایدار در یک ناحیه تحت فشار را نباید نادیده گرفت.
فشار روی آن ناحیه را کاهش دهید، وضعیت قرارگیری بیمار را بررسی کنید و پوست را از نظر سایر تغییرات ارزیابی کنید.
اگر تغییر رنگ باقی میماند، بدتر میشود یا با تغییر دما، درد، سفتی یا سایر تغییرات بافت همراه است، ارزیابی توسط فرد آموزشدیده اهمیت دارد.
در مراحل اولیه ممکن است هنوز زخم باز وجود نداشته باشد؛ بنابراین منتظر باز شدن پوست برای شروع اقدامات پیشگیرانه نمانید.
اگر زخم ایجاد شده باشد، آیا اقدامات پیشگیری هنوز لازم است؟
بله. ایجاد زخم به این معنی نیست که کاهش فشار دیگر اهمیتی ندارد.
ادامه فشار روی بافت آسیبدیده میتواند ترمیم را دشوارتر کند. بنابراین برنامه کاهش فشار، تغییر وضعیت و استفاده مناسب از سطوح حمایتی در کنار مراقبت از زخم ادامه پیدا میکند.
اگر زخم ایجاد شده است و برای انتخاب محصول مناسب نیاز به اطلاعات بیشتری دارید، مقاله بهترین پانسمان برای زخم بستر را مطالعه کنید.
چکلیست روزانه پیشگیری از زخم بستر برای مراقب بیمار
- وضعیت پوست در نقاط تحت فشار را بررسی کنید.
- برنامه تغییر وضعیت متناسب با شرایط بیمار را اجرا کنید.
- پاشنهها و ناحیه خاجی را فراموش نکنید.
- پوست را تمیز نگه دارید و رطوبت اضافی را مدیریت کنید.
- از کشیدن بیمار روی تخت خودداری کنید.
- ملحفه و لباس بیمار را از نظر چینخوردگی بررسی کنید.
- سطح حمایتی و نحوه قرارگیری بیمار را بررسی کنید.
- به کاهش تحرک، کاهش اشتها یا تغییرات وضعیت عمومی بیمار توجه کنید.
- هر تغییر جدید در پوست را جدی بگیرید.
چه افرادی به ارزیابی دقیقتر نیاز دارند؟
افرادی که توانایی تغییر وضعیت مستقل ندارند یا دچار کاهش قابل توجه تحرک شدهاند باید از نظر خطر آسیب فشاری مورد توجه قرار گیرند.
همچنین وجود تغییرات پوستی، سابقه زخم بستر، وضعیت عمومی نامناسب یا شرایطی که حرکت و تحمل بافت را تحت تأثیر قرار میدهند میتواند اهمیت ارزیابی تخصصی را افزایش دهد.
اگر روی پوست ناحیه تحت فشار تغییر رنگ پایدار، تاول، آسیب پوستی یا زخم مشاهده شده است، صرفاً به اقدامات خانگی پیشگیرانه اکتفا نکنید و وضعیت را برای تعیین مرحله و برنامه مراقبت مناسب ارزیابی کنید.
سوالات متداول
مهمترین راه پیشگیری از زخم بستر چیست؟
یک اقدام واحد برای همه افراد کافی نیست. کاهش و توزیع فشار، تغییر وضعیت متناسب با شرایط فرد، بررسی پوست، مدیریت رطوبت و توجه به تحرک و وضعیت عمومی باید در کنار یکدیگر انجام شوند.
بیمار را هر چند ساعت یکبار باید جابهجا کرد؟
فاصله تغییر وضعیت باید متناسب با شرایط فرد تعیین شود. میزان تحرک، توانایی جابهجایی مستقل، وضعیت پوست، شرایط بالینی و سطح حمایتی مورد استفاده از عوامل مهم هستند؛ بنابراین یک فاصله زمانی ثابت برای همه بیماران مناسب نیست.
آیا تشک مواج بهتنهایی از زخم بستر جلوگیری میکند؟
خیر. یک سطح حمایتی مناسب میتواند به توزیع فشار کمک کند، اما جایگزین کامل تغییر وضعیت، بررسی پوست و سایر اقدامات پیشگیرانه نیست.
برای جلوگیری از زخم بستر چه قسمتهایی از بدن را بررسی کنیم؟
نواحی تحت فشار مانند پاشنه، خاجی و دنبالچه، لگن، قوزک، آرنج و پشت سر اهمیت دارند. نقاط مورد بررسی باید بر اساس وضعیت خوابیدن یا نشستن فرد نیز تعیین شوند.
آیا ماساژ محل قرمز برای جلوگیری از زخم بستر مفید است؟
ماساژ شدید ناحیهای که نشانه مشکوک به آسیب فشاری دارد توصیه نمیشود. فشار روی ناحیه باید کاهش یابد و وضعیت پوست و بافت بررسی شود.
آیا افراد ویلچری هم ممکن است زخم بستر بگیرند؟
بله. نشستن طولانیمدت نیز میتواند فشار مداوم بر نقاط تحملکننده وزن ایجاد کند؛ بنابراین وضعیت نشستن و توانایی تغییر وزن باید در برنامه پیشگیری در نظر گرفته شود.
اگر پوست هنوز باز نشده باشد، آیا ممکن است زخم بستر شروع شده باشد؟
بله. آسیب فشاری میتواند در مراحل اولیه با پوست سالم اما دارای تغییرات غیرطبیعی ظاهر شود. به همین دلیل بررسی زودهنگام تغییرات پوست اهمیت دارد.
جمعبندی
پیشگیری از زخم بستر در سالمندان و بیماران کمتحرک به یک اقدام واحد وابسته نیست. تغییر وضعیت و کاهش فشار، بررسی منظم پوست، مدیریت رطوبت، جابهجایی صحیح، استفاده متناسب از سطح حمایتی و توجه به وضعیت عمومی و تغذیه بیمار باید بهصورت یک برنامه منسجم دنبال شوند.
برنامه تغییر وضعیت نیز باید بر اساس شرایط هر فرد تنظیم شود و استفاده از تشک یا سطح حمایتی مناسب، نیاز به بررسی پوست و تغییر وضعیت را بهطور کامل از بین نمیبرد.
هرچه تغییرات اولیه پوست زودتر شناسایی شوند، امکان مداخله پیشگیرانه قبل از ایجاد آسیب شدیدتر بیشتر خواهد بود.
توجه پزشکی: این مقاله برای آموزش عمومی تهیه شده است و جایگزین ارزیابی و برنامه مراقبتی پزشک، پرستار یا متخصص زخم نیست.
محمد وند امیدی
